Longevity: betekenis en de wetenschap van gezond ouder worden

Stel je voor: niet alleen langer leven, maar ook langer goed leven. Fit blijven tot op hoge leeftijd. Helder van geest. Energie houden voor de dingen die ertoe doen. Dat is waar longevity om draait, en het is geen sciencefiction meer.

Bij Dutch Balance volgen we de wetenschap op de voet. Niet omdat we in wondermiddelen geloven, maar omdat we willen begrijpen wat er bekend is. In dit artikel delen we wat we weten over veroudering: waarom het gebeurt, welke onderzoekers het veld vormgeven, en wat je vandaag al kunt doen. Eerlijk, zonder overdrijving, met oog voor wat bewezen is en wat nog niet.

Wat is longevity?

Longevity is Engels voor een lang leven. In het Nederlands vertaal je het meestal met levensduur of lang leven. Het woord gaat terug op het Latijnse longaevitas, van longus (lang) en aevum (leeftijd). Je spreekt het uit als lon-DZJEV-vi-tie, met de klemtoon op de tweede lettergreep.

In gezondheid en wetenschap betekent longevity iets specifiekers: niet alleen meer jaren, maar meer gezonde jaren. De Nederlandse uitdrukking die dat het best dekt, is gezond ouder worden.

Onderzoekers maken onderscheid tussen twee begrippen. Lifespan is het totale aantal jaren dat je leeft. Healthspan is het aantal jaren dat je gezond en functioneel leeft, vrij van chronische ziekte of beperkingen. Het doel van longevity-onderzoek is om de kloof tussen die twee te verkleinen. Om ervoor te zorgen dat de extra jaren die we winnen ook kwalitatief goede jaren zijn.

Arts en longevity-expert Peter Attia omschrijft het kernprobleem van de moderne geneeskunde als volgt: we behandelen vaak te laat, wanneer ziektes al manifest zijn. Zijn pleidooi, wat hij “Medicine 3.0” noemt, is om proactief te werken aan gezondheid in plaats van reactief ziektes te behandelen. Voorkomen in plaats van genezen. Dat spreekt ons aan.

Je komt het woord ook tegen als naam voor een hele sector: longevity-klinieken, longevity-trajecten en longevity-supplementen. Het is geen beschermde term. Een traject bestaat meestal uit metingen, zoals bloedonderzoek en een conditietest, met begeleiding op leefstijl. Wat er precies in zit, verschilt sterk per aanbieder.

Waarom verouderen we? De 12 hallmarks of aging

In 2013 publiceerden onderzoekers Carlos López-Otín en collega’s een baanbrekend artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Cell. Ze identificeerden negen fundamentele kenmerken van veroudering op cellulair niveau. In 2023 werd dit raamwerk uitgebreid naar twaalf kenmerken, de zogenaamde hallmarks of aging.

Om als hallmark te kwalificeren, moet een proces aan drie criteria voldoen: het manifesteert zich met toenemende leeftijd, experimenteel versnellen ervan versnelt veroudering, en therapeutisch ingrijpen kan veroudering vertragen, stoppen of omkeren.

De primaire hallmarks zijn de directe oorzaken van celschade. Denk aan genomische instabiliteit (ophoping van DNA-schade), telomeerverkorting (de beschermende eindkappen van je chromosomen worden korter bij elke celdeling), epigenetische veranderingen (verstoringen in welke genen actief zijn), verlies van proteostase (het opruimsysteem voor eiwitten werkt minder goed) en verstoorde macroautofagie (de cellulaire ‘opruimdienst’ functioneert slechter).

Dan zijn er de antagonistische hallmarks: reacties op schade die aanvankelijk beschermend zijn, maar later schadelijk worden. Hieronder vallen verstoorde nutriëntdetectie, mitochondriale disfunctie (de energiecentrales van je cellen werken minder efficiënt) en cellulaire senescentie, de ophoping van ‘zombiecellen’ die niet meer delen maar ook niet afsterven.

Tot slot de integratieve hallmarks: gevolgen die zich manifesteren op weefselniveau. Stamceluitputting, verstoorde communicatie tussen cellen, chronische laaggradige ontsteking (ook wel ‘inflammaging’ genoemd) en dysbiose, de verstoring van je darmflora.

Waarom is dit raamwerk zo waardevol? Omdat het richting geeft. Als we begrijpen waarom we verouderen op cellulair niveau, kunnen we gerichter zoeken naar interventies die daar iets aan doen.

NAD+ en sirtuïnes: de energiehuishouding van je cellen

Een van de meest onderzochte routes in longevity-wetenschap is de rol van NAD+, voluit nicotinamide-adenine-dinucleotide. Dit molecuul is betrokken bij honderden cellulaire processen, van energieproductie tot DNA-herstel.

NAD+ is essentieel voor het functioneren van sirtuïnes, een familie van enzymen die worden beschouwd als ‘longevity-eiwitten’. Sirtuïnes spelen een rol bij de aanmaak van nieuwe mitochondriën, DNA-reparatie, het onderdrukken van cellulaire senescentie en het reguleren van ontstekingsprocessen.

Het probleem: NAD+-niveaus dalen met de leeftijd. Op je vijftigste heb je naar schatting nog maar de helft van de NAD+-niveaus die je op je twintigste had. Dat betekent dat sirtuïnes minder effectief kunnen functioneren.

Onderzoekers hebben daarom veel aandacht besteed aan NAD+-precursors: stoffen die je lichaam kan omzetten in NAD+. De bekendste zijn NR (Nicotinamide Riboside), een vorm van vitamine B3 die efficiënt wordt omgezet in NAD+, en NMN (Nicotinamide Mononucleotide), een directere precursor.

In dieronderzoek laten deze precursors veelbelovende resultaten zien. Menselijk onderzoek loopt nog en de resultaten zijn vooralsnog gemengd. Dit is belangrijk om te weten: veelbelovend is nog geen bewezen. Wat we wel weten is dat beweging, vasten en goede slaap helpen om NAD+-niveaus op natuurlijke wijze op peil te houden.

De Information Theory of Aging

Harvard-geneticus David Sinclair heeft een invloedrijke theorie geformuleerd over de fundamentele oorzaak van veroudering. Zijn “Information Theory of Aging” stelt dat veroudering primair wordt veroorzaakt door het verlies van epigenetische informatie.

Sinclair gebruikt hiervoor een heldere metafoor: zie je DNA als een cd met alle muziek die je nodig hebt. Je epigenoom is de cd-speler die bepaalt welke nummers worden afgespeeld. Met de jaren raakt de cd-speler beschadigd, er komen als het ware krassen op, waardoor de verkeerde nummers worden afgespeeld.

Het hoopgevende aan deze theorie: de originele informatie is nog intact. Als we de ‘krassen’ kunnen repareren, zou veroudering in principe omkeerbaar zijn. In 2020 publiceerde Sinclairs lab onderzoek waarin ze met behulp van speciale eiwitten blindheid door glaucoom omkeerden in muizen. In 2023 presenteerden onderzoekers van Life Biosciences en Harvard op een congres vergelijkbare resultaten bij apen, bij een andere oogaandoening en nog zonder peer review. Het onderzoek is nog in een vroeg stadium, maar de implicaties zijn fascinerend.

De pioniers van longevity-onderzoek

Het longevity-veld wordt gevormd door een diverse groep onderzoekers, artsen en ondernemers. Een paar namen die je moet kennen.

David Sinclair is professor genetica aan Harvard Medical School en directeur van het Paul F. Glenn Center for Biology of Aging Research. Hij is bekend om zijn onderzoek naar sirtuïnes en NAD+. Zijn boek Lifespan: Why We Age – and Why We Don’t Have To bracht longevity-wetenschap naar een breed publiek. Een kanttekening: Sinclair heeft commerciële belangen in bedrijven die NAD+-supplementen produceren. Dat maakt zijn onderzoek niet per se onbetrouwbaar, maar het is goed om te weten.

Peter Attia is arts en oprichter van Early Medical, een praktijk gericht op de wetenschap van longevity. Hij staat bekend om zijn datagedreven aanpak. Zijn boek Outlive: The Science and Art of Longevity werd een nummer 1 New York Times bestseller. Waar Sinclair zich richt op moleculaire mechanismen, focust Attia op wat hij de “Four Horsemen” noemt: de vier ziektes die de meeste mensen doden: hartziekte, kanker, neurodegeneratieve aandoeningen en type 2 diabetes. Zijn podcast The Drive is met meer dan 100 miljoen downloads een van de populairste gezondheidspodcasts ter wereld.

Andrew Huberman is neurowetenschapper aan Stanford University en host van de Huberman Lab Podcast. Hij richt zich niet specifiek op longevity, maar zijn vermogen om complexe neurowetenschappelijke concepten toegankelijk te maken heeft hem enorm populair gemaakt.

Bryan Johnson is de tech-ondernemer die zijn fortuin maakte met de verkoop van Braintree aan PayPal. Hij is bekend om zijn “Blueprint” project: een protocol van meer dan 100 supplementen, strikte voedingsschema’s en medische interventies. Johnson is controversieel. Critici wijzen erop dat zijn aanpak extreem is en voor vrijwel niemand haalbaar. Voorstanders waarderen zijn transparantie. Zijn motto “Don’t die” vat zijn filosofie samen.

Carlos López-Otín is Spaanse biochemicus en hoofdauteur van de invloedrijke “Hallmarks of Aging” papers. Minder bekend bij het grote publiek, maar zijn werk vormt de wetenschappelijke basis van het hele veld.

Boeken over longevity

Wil je je verder inlezen, dan zijn dit de boeken waar het veld steeds naar terugkomt.

Outlive: The Science and Art of Longevity van Peter Attia (2023) is het praktischste van het rijtje. Het gaat over beweging, voeding, slaap en de vier ziektes waar hij zich op richt, en minder over moleculen.

Lifespan van David Sinclair (2019) legt zijn informatietheorie van veroudering uit, en de rol van NAD+ en sirtuïnes. Lees het met zijn commerciële belangen in het achterhoofd.

Ageless van de Britse bioloog Andrew Steele (2020) geeft een overzicht van het verouderingsonderzoek. Nuchterder van toon dan Sinclair.

The Blue Zones van Dan Buettner (2008) beschrijft de regio’s waar mensen uitzonderlijk oud worden, en wat hun manier van leven gemeen heeft.

Liever in het Nederlands? Dan is Oud worden zonder het te zijn van ouderengeneeskundige Rudi Westendorp (2014) een goed begin. Hij schrijft over vitaliteit op hoge leeftijd, zonder beloftes over pillen.

Veelbelovende interventies: wat wordt er onderzocht?

In 2024 publiceerden Leonard Guarente, David Sinclair en Guido Kroemer een overzicht in Cell Metabolism van interventies die in menselijke trials worden onderzocht. Belangrijke kanttekening: “onderzocht” betekent niet “bewezen effectief”.

De acht meest onderzochte interventies zijn metformine (een diabetesmedicijn dat AMPK activeert), NAD+-precursors zoals NMN en NR, GLP-1 agonisten zoals Ozempic, rapamycine (een immuunonderdrukker), spermidine (een natuurlijke stof die wordt onderzocht op autofagie), senolytica zoals fisetin en quercetine (stoffen die worden onderzocht op het opruimen van verouderde cellen), acarbose (vertraagt koolhydraatabsorptie) en SGLT2-remmers.

Dit zijn geen aanbevelingen. Veel van deze stoffen zijn medicijnen met bijwerkingen die medisch toezicht vereisen. We noemen ze om een volledig beeld te geven van waar het onderzoek staat.

Wat kun je zelf doen?

Het goede nieuws: de krachtigste interventies voor een lang en gezond leven zijn geen pillen of supplementen. Het zijn leefstijlfactoren waar je vandaag nog mee kunt beginnen.

Beweging is misschien wel de krachtigste interventie. Uit onderzoek blijkt keer op keer dat VO2 max, je maximale zuurstofopname, een van de sterkste voorspellers is van levensverwachting. Spiermassa beschermt tegen metabole ziekte en vallen op latere leeftijd. Beweging activeert autofagie en verhoogt NAD+-niveaus op natuurlijke wijze.

Voeding maakt een enorm verschil. Vermijd ultrabewerkt voedsel. Zorg voor voldoende eiwitten, vooral op latere leeftijd. Eet veel groenten en fruit vanwege de polyfenolen. Periodiek vasten kan autofagie en sirtuïne-activiteit stimuleren, al is dit niet voor iedereen geschikt.

Slaap is niet onderhandelbaar. Slaaptekort versnelt vrijwel alle hallmarks of aging. Streef naar zeven tot negen uur kwalitatieve slaap per nacht. Bryan Johnson noemt, ondanks al zijn interventies, slaap zijn nummer één prioriteit.

Stressmanagement verdient meer aandacht dan het vaak krijgt. Chronische stress verhoogt cortisol en ontstekingsmarkers. Meditatie, ademhalingsoefeningen en tijd in de natuur kunnen helpen om stress te reguleren.

Sociale verbinding is misschien wel de meest onderschatte factor. Eenzaamheid is geassocieerd met verhoogde sterfte, vergelijkbaar met roken. De Blue Zones, regio’s waar mensen uitzonderlijk lang leven, hebben allemaal sterke sociale netwerken gemeen.

Supplementen: wat zegt de wetenschap?

Laten we eerlijk zijn: supplementen zijn geen vervanging voor een gezonde leefstijl. Hier is een eerlijk overzicht van wat we weten over de meest populaire longevity-supplementen.

Nicotinamide Riboside (NR) verhoogt in studies bij mensen de NAD+-waarde in het bloed. Of dat iets doet voor gezondheid of levensduur, is niet aangetoond.

TMG (Betaïne) is een methyldonor die vaak wordt gecombineerd met NAD+-precursors om methylgroepen aan te vullen.

Trans-Resveratrol wordt onderzocht als mogelijke activator van sirtuïnes en is bekend uit rode wijn. In dieronderzoek zijn er aanwijzingen, maar het menselijk bewijs is nog zwak.

Quercetine is een flavonoïd dat in onderzoek wordt bekeken vanwege mogelijke senolytische eigenschappen, oftewel het opruimen van verouderde cellen.

Berberine is een plantaardig extract dat in onderzoek in verband wordt gebracht met AMPK.

We zijn eerlijk: er is geen supplement waarvan bewezen is dat het de menselijke levensduur verlengt. Er zijn aanwijzingen uit dieronderzoek, maar bewijs bij mensen ontbreekt nog. Beschouw supplementen als aanvulling op de fundamenten: beweging, voeding, slaap, stressmanagement en sociale verbinding. Niet als vervanging.

Bij Dutch Balance bieden we een selectie van deze supplementen aan, niet omdat we beloven dat ze je levensduur verlengen, maar omdat de wetenschap erachter interessant genoeg is om ze te overwegen als onderdeel van een bredere aanpak. We geloven in eerlijke informatie, zodat je zelf een weloverwogen keuze kunt maken.

De toekomst van longevity

David Sinclair voorspelt dat we binnen een decennium pillen zullen hebben die het verouderingsproces significant vertragen. Dat is een gedurfde claim en de tijd zal leren of hij gelijk krijgt.

Wat we wel kunnen zeggen: de wetenschap maakt vorderingen. We begrijpen steeds beter waarom we verouderen en welke knoppen we kunnen omdraaien. De twaalf hallmarks of aging geven onderzoekers een roadmap. De eerste medicijnen worden getest in menselijke trials.

Maar de fundamenten blijven onveranderd. Beweging, goede voeding, voldoende slaap, stressmanagement en sociale verbinding: deze pijlers zullen waarschijnlijk altijd belangrijker blijven dan welke pil of supplement dan ook.

Longevity gaat niet over voor altijd leven. Het gaat over goed leven, zo lang mogelijk. En daar kun je vandaag al mee beginnen.

Meer lezen over supplementen en gezond ouder worden? In de kennisbank staan al onze artikelen per thema.

Veelgestelde vragen over longevity